DE IDEALE STAD

VIER EEUWEN WONEN EN WERKEN OP DE AMSTERDAMSE GRACHTENGORDEL

 

De grachtengordel leeft als nooit tevoren. Je kunt er zo’n vierhonderd jaar leven opsnuiven van kleurrijke Amsterdammers die er ooit woonden en werkten. We bezoeken een opmerkelijk museum en woonhuis in op de Gouden Bocht, een grachtenpand dat het bijzondere verhaal vertelt van de hele grachtengordel. 

Voor het eerst ergens de Amsterdamse grachten oplopen, is een ervaring die je niet snel vergeet. Veertien kilometer gracht en tachtig glooiende bruggen, aangelegd in de vorm van een halve cirkel, lachen je toe. De prachtige panden, netjes naast elkaar, allemaal voorzien van unieke gevels, laten vier eeuwen rijke geschiedenis zien. Door het vele groen langs weerzijden van de grachten zijn vrolijke sloepjes te zien, die zich langs de rondvaartboten en typisch Amsterdamse woonboten bewegen. Fietsende bewoners wurmen zich, druk bellend, tussen toeristen die op de gezellige kroegjes, boetiekjes en musea afkomen. Een prettige menselijke maat is het, met een aanstekelijk dorps gevoel. Maar tegelijkertijd heeft Amsterdam een onmiskenbare kosmopolitische uitstraling, waardoor je je verbonden voelt met de rest van de wereld.   

Amsterdam was in die tijd de handelshoofdstad van de wereld en vanwege de enorme toestroom van zowel mensen als industrie moest de stad steeds verder uitbreiden.

 

Er gaat geen dag voorbij dat er niet ergens op de gracht een film of televisieprogramma wordt opgenomen. In een coffeeshop aan de Nieuwezijds Kolk bracht regisseur Quentin Tarantino vele uren door om het script te schrijven van zijn filmhit Pulp Fiction (1994). Andere succesvolle films vonden er hun ideale locatie, zoals de Jams Bond film Diamonds Are Forever (1971), Ocean’s Twelve (2004) met beroemdheden als George Clooney en Julia Roberts en recent nog The Fault in Our Stars (2014). Deze laatste film inspireerde toeristen op zoek te gaan naar het idyllische bankje op de hoek van de Leidsegracht en de Herengracht, waar de verliefde tieners in de film hun hartverscheurende gesprek voerden.

De uitzonderlijke combinatie van water, bruggen, bomen en grachtenpanden die we tegenwoordig kennen als de grachtengordel ontstond gedurende de zestiende en zeventiende eeuw toen de Amsterdamse bevolking verachtvoudigde van circa 30.000 naar ruim 200.000 mensen. Amsterdam was in die tijd de handelshoofdstad van de wereld en vanwege de enorme toestroom van zowel mensen als industrie moest de stad steeds verder uitbreiden. Dit gebeurde in fasen, in vier zogenaamde Uitleggen. Met de Derde en Vierde Uitleg ontstond de vorm van een halve maan die zo typerend is voor de huidige grachtengordel. 

 

De ideale stad

In al zijn verscheidenheid vormt de grachtengordel een poëtische eenheid. Panden in uiteenlopende stijlen, vanaf de zestiende eeuw tot aan nu, staan er broederlijk naast elkaar, alsof het gebied volgens een strak plan is ingericht. Maar de overzichtelijk ingedeelde stadsplattegrond is niet gebouwd als een ideale stad, maar vooral het resultaat van pragmatische overwegingen gebaseerd op drie criteria: functionaliteit, esthetiek en financieel rendement. Zo ontstond een ideale stad, maar de afgelopen eeuwen was het er niet altijd even prettig wonen, vooral niet in de zomermaanden. ‘Een schone maagd met stinkende adem,’ zo werd de stad eens betiteld door een buitenlandse bezoeker. Door de eeuwen heen belandde alles in de grachten: slachtafval, chemische stoffen, de inhoud van pot en secreet. Een bekende anekdote is dat de stank van de gracht achter het Paleis op de Dam zo sterk was, dat het de gemalin van koning Lodewijk – Napoleons broer die tussen 1806 en 1811 koning was van Holland en zetelde in het voormalige stadhuis – uit haar slaap hield. De koning beval daarop de gracht te dempen en er een ‘respectabele Avenue’ van te maken. Deze voormalige gracht kennen we nog steeds als de Nieuwezijds Voorburgwal, een gedempte gracht. Tegenwoordig is het water in de grachten schoner dan het ooit is geweest. Zelfs de huidige koningin Maxima heeft er voor een zwemevenement tegen de spierziekte ALS een duik genomen en zo’n twee kilometer door de grachten gezwommen. 

 

De overzichtelijk ingedeelde stadsplattegrond is niet gebouwd als een ideale stad, maar vooral het resultaat van pragmatische overwegingen gebaseerd op drie criteria: functionaliteit, esthetiek en financieel rendement.

De Gouden Bocht

De verschillende ringen van de grachtengordel hadden ooit verschillende functies. De Prinsengracht, de buitenste gracht van de ring, is gebouwd als een openbare markt waar marktlieden hun producten aan de kade verkochten. De volgende gracht richting het centrum, de Keizersgracht, zou aanvankelijk geen gracht worden, maar een chique allee, aangezien de keizer in adellijke termen de hoogste in rang is. De toenmalige bewoners zaten daar echter niet op te wachten, die wilden dat de goederen bij hen per boot aan huis afgeleverd konden worden. Daarop werd besloten het plan te wijzigen en ook daar een gracht te graven. De meest notabele en vermogende lieden hadden zich gevestigd aan de naastliggende Herengracht en lieten vaak aan de Keizersgracht hun koetshuis bouwen, die via de binnentuin bereikt kon worden. De meest kostbare van deze grachtenpaleizen werden gebouwd in de Gouden Bocht, aan de Herengracht bij de Nieuwe Spiegelstraat. In deze bocht waren niet alleen de kavels groter, het was ook verboden voor bedrijven die lawaaioverlast of stank veroorzaakten.

 

De Keizersgracht zou aanvankelijk geen gracht worden, maar een chique allee, aangezien de keizer in adellijke termen de hoogste in rang is.

Het Kattenkabinet 

Als je vanaf de drukke Vijzelgracht -vol rinkelende trams, kolossale toeristenbussen, zenuwachtig bewegende taxi’s en handig manoeuvrerende fietsers- afslaat bij de Herengracht, treedt direct de rust in en waan je je eeuwen terug. Dit is de wereldberoemde Gouden Bocht. Vlak voorbij die bocht staat het museum en woonhuis dat alweer meer dan twintig jaar in eigendom is van de Amsterdammer Bob Meijer. Binnen krijg je een onvergelijkbare museumervaring. In de zalen met kunstwerken, die allen in het teken staan van de kat, ontwaar je ook in de vensterbanken en op de sofa’s echte poezen, die zich loom uitstrekken in het zonnetje. De ondernemer vertelt hoe hij het huis kocht in 1985, op de bodem van de huizenmarkt, en hoe hij het pand vervolgens voor anderhalf miljoen gulden heeft gerestaureerd en teruggebracht naar de stijlen uit verschillende bloeiperioden van voorgaande eeuwen. 

Tijdens een van die bloeiperiodes, aan het einde van de negentiende eeuw, was het pand aangekocht door de befaamde Amsterdamse familie Van Eeghen. Deze familie woonde er vervolgens meer dan honderd jaar. Nadat de weduwe Van Eeghen-Heldring in 1985 op haar honderdste stierf, ging het eigendom van het huis over op haar vijf kinderen, die besloten het in de verkoop te zetten. Het was crisis en de Van Eeghens konden het huis aan de straatstenen niet kwijt voor de vraagprijs van negen ton gulden. De geïnteresseerde Bob Meijer was echter meteen verkocht toen hij de keuken op de begane grond zag, waar een zwarte kat in de vensterbank lag te spinnen. Alleen de prijs was nog even een struikelblok. Meijer liet het pand taxeren door twee taxateurs, die allebei op de helft van de vraagprijs uitkwamen, bovendien kon Meijer maar een hypotheek krijgen van 450 duizend gulden. De Van Eeghens wilden niets van de prijs afhalen, maar schoten wel te hulp met een tweede hypotheek. Inmiddels betaal je vijf- tot zesduizend euro per vierkante meter en worden er miljoenen betaald voor een dergelijk huis op de gracht. 

In het jaar 1736 waren huizen op de Herengracht het duurst ooit.

Huizenprijzen 

De huizenprijzen voor grachtenpanden waren door de eeuwen heen vaak torenhoog, maar niet altijd. De hoogste -geïndexeerde- prijzen ooit werden niet betaald in de Gouden –zeventiende- eeuw, maar ee